Mit godziwego wynagrodzenia

Protesty społeczne i strajki pracownicze co jakiś czas podnoszą temat godziwej płacy za wykonywaną pracę. Co dokładnie oznacza to pojęcie? Jakie wynagrodzenie można uznać za godne? Czy można zmierzyć i ocenić wielkość takiej płacy?

Definicje

Pierwsze wzmianki i odniesienia do płacy godziwej można znaleźć już w starożytnej Grecji. Pisali o niej Platon i Arystoteles. W późniejszych czasach temat poruszał św. Tomasz z Akwinu i Adam Smith. Współcześnie społeczność międzynarodowa zalicza prawo do godziwego wynagrodzenia za pracę do kategorii praw człowieka. Wśród istotnych dokumentów międzynarodowych, w których wspomina się godziwym wynagrodzeniu warto wymienić Powszechną Deklarację Praw Człowieka z 1948. Artykuł 23, ustęp 3 Deklaracji mówi, że każdy pracujący ma prawo do odpowiedniego i zadowalającego wynagrodzenia, zapewniającego jemu i jego rodzinie egzystencję odpowiadającą godności ludzkiej i uzupełnianego w razie potrzeby innymi środkami pomocy społecznej.

O godziwym wynagrodzeniu mówią również postanowienia artykułu 7 Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych. Strony Paktu uznają prawo każdego do wynagrodzenia zapewniającego wszystkim pracującym jako minimum godziwy zarobek i równe wynagrodzenie za pracę o równej wartości bez jakiejkolwiek różnicy; w szczególności należy zagwarantować kobietom warunki pracy nie gorsze od tych, z jakich korzystają mężczyźni, oraz równą płacę za równą pracę.

Podobne gwarancje zostały zapisane w szeregu innych międzynarodowych i lokalnych paktów. Niemniej jednak najważniejszym aktem prawa międzynarodowego, który dotyczy godziwości wynagrodzenia, jest Europejska Karta Społeczna z 1961 (zrewidowana później w 1966 roku). Szczegółowo ten temat przedstawia artykuł 4 niniejszej Karty zatytułowany Prawo do sprawiedliwego wynagrodzenia.

W celu zapewnienia skutecznego wykonywania prawa do sprawiedliwego wynagrodzenia, Umawiające się Strony zobowiązują się:

1. uznać prawo pracowników do takiego wynagrodzenia, które zapewni im i ich rodzinom godziwy poziom życia;
   
2. uznać prawo pracowników do zwiększonej stawki wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych, z zastrzeżeniem wyjątków w przypadkach szczególnych;
   
3. uznać prawo pracowników, mężczyzn i kobiet, do jednakowego wynagrodzenia za pracę jednakowej wartości;
   
4. uznać prawo wszystkich pracowników do rozsądnego okresu wypowiedzenia w razie zwolnienia z pracy;
   
5. zezwolić na dokonywanie potrąceń z wynagrodzeń tylko na warunkach i w zakresie przewidzianym w ustawodawstwie krajowym lub ustalonym w układach zbiorowych pracy lub w orzeczeniach arbitrażowych.

Polska wstępując do Rady Europy w 1991 roku ratyfikowała Europejską Kartę Społeczną, ale z pominięciem punktu 1. Dla naszego kraju nie są zatem wiążące postanowienia uznające prawo pracowników do takiego wynagrodzenia, które zapewni im i ich rodzinom godziwy poziom życia. W Polsce pojęcie godziwej płacy zostało sprowadzone do minimalnego wynagrodzenia za pracę. Artykuł 13 Rozdziału II Kodeksu Pracy stanowi iż pracownik ma prawo do godziwego wynagrodzenia za pracę. Warunki realizacji tego prawa określają przepisy prawa pracy oraz polityka państwa w dziedzinie płac, w szczególności ustalenie minimalnego wynagrodzenia za pracę. Nie oznacza to jednak, że terminy godziwego i minimalnego wynagrodzenia należy uznawać za tożsame.

Sposoby pomiaru godziwego wynagrodzenia

Międzynarodowe instytucje i organizacje na różny sposób podchodzą do kwestii określenia godziwej płacy. Do najważniejszych kryteriów można zaliczyć te uznawane przez Europejską Kartę Społeczną, Międzynarodową Organizację Pracy oraz Organizację Współpracy i Rozwoju Gospodarczego.

Europejska Karta Społeczna

W 1966 roku Komitet Niezależnych Ekspertów interpretując postanowienia Europejskiej Karty Społecznej ustalił, że godziwa płaca to taka, która stanowi 2/3 przeciętnej płacy w kraju. Eksperci podkreślili jednak, że przy ustalaniu takiego wynagrodzenia należy zwrócić uwagę na szeroki kontekst ekonomiczny i społeczny państwa. Problemy interpretacyjne sprawiły, że Komitet Niezależnych Ekspertów obniżył ustaloną wcześniej wielkość godziwej płacy. Obecnie uznaje się, że powinna ona stanowić 60% płacy w danym kraju, z założeniem że chodzi o wynagrodzenie netto. Warto zaznaczyć, że sposób w jaki określono wielkości takiego wynagrodzenia był głównym powodem, dla którego Polska nie ratyfikowała całość Karty. Sposób ustalenia „sprawiedliwej” płacy według jej przepisów nie jest zatem wiążący dla naszego kraju.

Biorąc pod uwagę wytyczne Komitetu Niezależnych Ekspertów minimalne wynagrodzenie stanowi godziwą płacę w nielicznych europejskich państwach. Według danych Eurostat w 2010 roku kryteria Europejskiej Karty Społecznej spełniały jedynie: Belgia, Francja, Irlandia oraz Słowenia.

Międzynarodowa Organizacja Pracy

Do innych wniosków na temat wielkości godziwego wynagrodzenia doszła Międzynarodowa Organizacja Pracy. Określając poziom godziwego wynagrodzenia należy posługiwać się uproszczonym indeksem Kaitza – czyli relacją płacy minimalnej do przeciętnego wynagrodzenia w danym kraju. Według zaleceń MOP stosunek ten nie może być mniejszy niż 50%. W 2010 roku tylko Turcja spełniała założenia Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczące godziwego wynagrodzenia. Relacja płacy minimalnej do przeciętnych zarobków w tym kraju wyniosła 50%. Do osiągnięcia tego poziomu najbliżej miały Francja oraz Słowenia. W Polsce najniższe wynagrodzenie w kraju stanowiło nieco ponad 40% przeciętnej pensji.

Organizacja Współpracy i Rozwoju Gospodarczego

Z kolei według zaleceń Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) płaca godziwa powinna wiązać się z poziomem rozwoju gospodarczego danego kraju. Według OECD takie wynagrodzenia powinno stanowić 66% PKB w przeliczeniu na jednego mieszkańca. Biorąc pod uwagę takie założenia, to najwyższa godziwa płaca powinna być zapewniona w takich krajach jak: Luksemburg, Dania, Szwecja, Holandia czy USA.

Podsumowanie

W dzisiejszych czasach wciąż nie ma jednej właściwej definicji godziwego wynagrodzenia. Zarówno międzynarodowe akty prawne, jak również wewnątrzkrajowe przepisy mówią o konieczności wypłacania takiego wynagrodzenia, które zapewni pracownikowi i jego rodzinie godne życie. Niewątpliwie godna płaca jest istotna z punktu widzenia redukcji ubóstwa i zmniejszenia wydatków społecznych. Niemniej jednak trudno dokładnie zdefiniować, jakiej wielkości dochody mogą zaspokoić podstawowe potrzeb dla różnych osób. Próby określenia wartości godziwego wynagrodzenia przez międzynarodowe instytucje nie są zbyt rzetelne. Przykłady powyższych obliczeń statystycznych pokazują również, że wciąż nie istnieje jedna właściwa metodologia pozwalająca obiektywnie mierzyć wielkość takiej płacy. Brak jasnych definicji i sposobów pomiaru to jeden z głównych argumentów odpowiadających na pytanie, dlaczego w przeważającej większości państw świata godziwa płaca wciąż pozostaje tylko teoretycznym założeniem.